System podatkowy w Polsce

 1.1 Geneza, istota podatku i jego ekonomiczne znaczenie

       Historia powstania podatków sięga okresów początkowych kształtowania się życia społecznego na ziemi. Powstanie pierwszych form organizacyjnych państwa powiązane było z koniecznością finansowania systemu władzy, porządku prawnego, a także bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego. Pierwsze podatki miały charakter danin publicznych, które w okresie początkowym ponoszone były przez wybrane grupy społeczne, jednak, w miarę rozwoju cywilizacyjnego stawały się świadczeniem powszechnym. Również zmienna była forma płacenia podatków, miały one charakter towarów i usług, które należało przekazać podatkobiorcy, następnie kruszców szlachetnych /srebro, złoto/ i ostatecznie przyjęły kształt opłat pieniężnych, gdy pieniądz stał się powszechną formą płatności.[1]W momencie powstania pieniądza można już mówić o początkach kształtowania się wizerunku współczesnych podatków. Rozbudowa systemu państwa, postępujący podział pracy, wykształcenie rynku towarowo-pieniężnego, to główne czynniki które spowodowały potrzebę gromadzenia środków finansowych, będących do dyspozycji władzy centralnej, która finansowała nałożone na nią zadania ogólnospołeczne. Dla sprostania potrzebom skarbu, zaistniała konieczność objęcia ciężarem podatkowym jak największej części społeczeństwa. Pieniądz umożliwił  pobór podatku w sposób prosty, zapewniający wykorzystanie zebranych środków w dowolnym czasie i miejscu.

      Należy podkreślić, że polska teoria i praktyka podatkowa rozwijały się równorzędnie z innymi państwami. Najstarszym źródłem dochodów państwa polskiego była danina, płacona w towarach i usługach.[2] Przełomowym momentem w zakresie stanowienia podatków w Polsce był Przywilej Koszycki z 1374 r. Zgodnie z nim, w zamian za ustępstwa polityczne, król zrzekł się prawa do nakładania podatków bez zgody szlachty. Od XVI wieku wprowadzono podatek łanowy, który zobowiązani byli płacić właściciele ziemscy, obowiązywał także podatek od nieruchomości obciążający mieszczan Znaczący wpływ w rozwój skarbowości wniósł Andrzej Frycz Modrzewski, który już w połowie XVI wieku opowiadał się za stworzeniem stałego systemu podatkowego. W jego ramach proponował on jednorazowe opodatkowanie szlachty i duchowieństwa oraz stały podatek w wysokości 5% dochodu, obciążający wszystkich obywateli z wyjątkiem chłopów. Modrzewskiemu przypisywano autorstwo podatku dochodowego.[3]

        System podatkowy na ziemiach polskich w okresie rozbiorowym, podlegał przepisom prawnym państw zaborczych. Po odzyskaniu niepodległości kształtował się w zależności od zmieniających się koncepcji ekonomiczno-politycznych. Okres powojenny do okresu transformacji ustrojowej to koncepcja podatków ustroju socjalistycznego. U podstaw systemu podatkowego w tym okresie leżały następujące uwarunkowania: [4]

– odmienne traktowanie sektora uspołecznionego i prywatnego;

– znaczna niestabilność w odniesieniu do sektora prywatnego;

– brak bezpośredniego opodatkowania ludności – podatkiem bezpośrednim obciążone były jedynie dochody przekraczające w znacznym stopniu dochody przeciętne.

      Przemiany ustrojowe na przełomie lat dziewięćdziesiątych spowodowały konieczność szybkich zmian w systemie podatkowym. Koncepcję reformy systemu podatkowego dostosowano do transformowanej gospodarki i oparto na następujących założeniach:

– ujednolicenie zasad podatkowych dla wszystkich podmiotów gospodarczych, zarówno państwowych jak i prywatnych;

– wprowadzenie bezpośredniego podatku obciążającego dochody osób fizycznych;

– opodatkowanie konsumentów finalnych przez zastosowanie podatku od wartości dodanej.

Do realizacji tych założeń dochodzono stopniowo, przy czym najistotniejsze dla nowego kształtu systemu podatkowego było wprowadzenie:

– od 1 stycznia 1992 roku podatku dochodowego od osób fizycznych,

– od 5 lipca 1983 – podatku od towarów i usług VAT oraz podatku akcyzowego.

    Aktualny stan podatkowy w Polsce ma charakter powszechny, natomiast nie wszystkie podatki cechują się jednakową wydajnością, ponieważ realizują funkcję fiskalną w różnym stopniu. Z tego punktu widzenia w Polsce funkcję fiskalną spełniają przede wszystkim cztery najbardziej wydajne rodzaje podatków:

– podatek od towarów i usług VAT,

– podatek akcyzowy,

– podatek dochodowy od osób fizycznych,

– podatek dochodowy od osób prawnych.

     Znaczenie funkcji fiskalnej podatków rośnie wraz z rozwojem gospodarczym kraju, w którym większość osób uzyskuje wyższe dochody pieniężne z pracy lub własności. Spadek aktywności gospodarczej automatycznie zmniejsza wpływy podatkowe i destabilizuje je zarówno w krótkim jak i długim okresie czasu.[5]

     Generalnie podatek jest definiowany jako świadczenie pieniężne na rzecz państwa lub innego związku publiczno-prawnego o charakterze przymusowym, powszechnym bezzwrotnym i nieodpłatnym na podstawie odpowiednich przepisów prawa.[6]

      Definicja powyższa trafnie określa istotę podatku, wskazując jego podstawowe cechy jak:

– przymusowość

 Oznacza, że podatek jest nakładany jednostronnie przez państwo i egzekwowany przez uprawniony do tego organ administracji finansowej. Władcza rola państwa upoważnia do przymusu bezpośredniego w celu poboru podatkowego

– bezzwrotność

 Oznacza to, że podatek zapłacony nie podlega zwrotowi, przekazanie środków na rzecz państwa do budżetu jest więc ostateczne i definitywne. Zwrotowi podlegać może jedynie podatek źle obliczony, pobrany niezgodnie z prawem.

Bezzwrotność podatkowa ma charakter względny, co oznacza że jednostki opodatkowane czerpią korzyści wynikające z publicznych funkcji państwa świadczonych na rzecz całego społeczeństwa

– nieodpłatność

 Z tytułu zapłacenia podatku przez dany podmiot nie przysługuje mu świadczenie ekwiwalentne do wartości podatku. Jak podkreślono, można jedynie mówić o tzw. odpłatności ogólnej, która oznacza, że środki z podatków służą do finansowania funkcji państwa, w ramach których społeczeństwo uzyskuje określone świadczenia jak edukacja, ochrona zdrowia, obrona narodowa i wiele innych.

– ogólność

Oznacza to, że podatek jest regulowany w sposób jednolity dla wszystkich jednostek objętych opodatkowaniem, na podstawie powszechnie obowiązujących przepisów prawnych.[7] Podkreślić należy, że w literaturze teorii ekonomii funkcjonuje wiele definicji podatku, jak również wielu autorów unika precyzowania tego pojęcia. S. James i Ch. Nobes definiują podatek jako świadczenie nakładane przez władze publiczne o charakterze obowiązkowym , nieodpłatnym i bezzwrotnym.[8]

       Na podobne cechy podatku wskazuje w swej definicji P.M. Gaudemet. Według tego autora podatkiem jest pobranie dokonane w drodze przymusu przez władzę publiczną. Jego zasadniczym celem jest pokrycie obciążeń publicznych i ich rozdzielenie według zdolności podatkowej obywateli.[9]

      Definicję podatku znaleźć można także w pozycjach zaliczanych do kanonów literatury ekonomicznej. I.B. Say definiuje podatek jako wartość płaconą rządowi przez obywateli na pokrycie wydatków publicznych.[10]

      W myśl art. 6 Ordynacji podatkowej podatkiem jest publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe oraz bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu lub gminy, wynikające z ustawy podatkowej.[11]

      Biorąc pod uwagę powyższą definicję, można stwierdzić, że podatki są:

– publiczno-prawne – podatki mogą być więc nakładane jedynie przez organa państwowe lub inne jednostki publiczno prawne np., jednostki samorządowe;

– bezzwrotne – podatek zapłacony nie podlega zwrotowi;

– przymusowe – pobór podatków ugruntowany jest nadrzędną rolą państwa w stosunku do jednostek opodatkowanych;

– wynikają z ustawy podatkowej – nakładanie podatków wynika z wydanych aktów normatywnych.

      Reasumując, definicje podatku mimo dużej różnorodności wykazują swoistą zbieżność, wskazując na świadczenie pieniężne jednostek opodatkowanych na rzecz skarbu państwa w formie przymusowej, bezzwrotnej i nieodpłatnej, na podstawie aktów normatywnych regulujących ich pobieranie od podatników.

     Istotne znaczenie mają elementy konstrukcji podatku, które służą do transformacji myśli podatkowej na specyficzny język przepisów prawnych. Do elementów konstrukcji podatku zaliczyć można, podmiot i przedmiot podatku, podstawę opodatkowania, stawki i skale podatkowe, zwyżki i ulgi podatkowe, a także warunki jego płatności.[12] (…)[13]

      Podstawą opodatkowania jest wyrażony wartościowo przedmiot podatku, co gwarantuje mierzalność przedmiotu podatku i powoduje powstanie zobowiązania podatkowego. Stawka podatkowa jest stosunkiem wysokości podatku do podstawy opodatkowania. Pełni rolę informacyjną dla podmiotu podatku, pokazując jaka część jego dochodów zostanie wpłacona do budżetu państwa. Generalnie rozróżnić można kwotowe oraz procentowe stawki podatkowe.

      Z kolei skala podatkowa to zbiór stawek podatkowych stosowanych w jednym podatku. Wyróżnić można skale stałe /proporcjonalne/ i skale zmienne. Skala stała /proporcjonalna/ występuje wtedy, gdy stawka podatkowa jest jednakowa dla każdej podstawy opodatkowania. W przypadku stałej stawki kwotowej ciężar podatku będzie relatywnie malał ze wzrostem osiąganych przychodów. Skala zmienna występuje wtedy, gdy stawki podatkowe zmieniają się wraz ze zmianą wysokości podstawy opodatkowania. Wśród tych skal rozróżnić można skalę progresywną i regresywną.[14]

      W skalach progresywnych wielkość podatku rośnie szybciej niż podstawa opodatkowania. Skala regresywna występuje wówczas, gdy stawka podatkowa maleje wraz ze wzrostem podstawy opodatkowania /skala ta jest rzadko stosowana w praktyce podatkowej/.

       Skala degresywna stanowi połączenie skali progresywnej i skali proporcjonalnej. Wielkości podatku początkowo rosną w sposób progresywny a po osiągnięciu pewnej wielkości – w  sposób proporcjonalny.

       Ekonomiczne znaczenie systemu podatkowego realizowane jest w jego podstawowych funkcjach. Najbardziej oczywiste funkcje podatkowe grupują się w :

– funkcji fiskalnej

– funkcji pozafiskalnej.

      Podatek od momentu jego powstania miał pełnić funkcję fiskalną – dochodową, z myślą, aby przynosił dochód skarbowi państwa, który następnie realizuje określone zadania prospołeczne. Wynika z tego, że fiskalizm powiązany jest redystrybucją dochodu narodowego jako konsekwencja wad mechanizmu rynkowego. Nałożenie na państwo takich zadań powoduje konieczność pozyskania odpowiednich środków finansowych, co może prowadzić do ograniczenia możliwości inwestycyjnych oraz konsumpcyjnych przedsiębiorstw i ludności opodatkowanej. Następuje więc wyprowadzenie środków pieniężnych z obiegu gospodarczego, a także w wielu przypadkach realizowanie funkcji fiskalnej pozostaje w sprzeczności z efektywnością gospodarowania powodując zahamowanie wzrostu gospodarczego – przy realizowanym nadmiernym fiskalizmie.[15]

      Funkcja redystrybucyjna i fiskalna może być także realizowana w kategoriach pozytywnych. Pozyskiwane są środki finansowe w formie podatków i wydatkowane w aspekcie redystrybucyjnym, w drodze transferów finansowych powodują, że oprócz wyrównywania stanu majątkowego społeczeństwa zwiększa się znacznie stabilność dochodów tej części społeczeństwa do której te transfery docierają. Pomniejsza to skale ubóstwa a także tworzy popyt wewnętrzny, ograniczający cykliczność rozwoju gospodarki narodowej. Socjalna forma podatkowa wspierająca najuboższe sfery społeczne nie może jednak zahamować skłonności do pracy, przejawiania twórczej inicjatywy społeczeństwa w realizacji funkcji gospodarczych. Istotne znaczenie ma system podatkowy realizujący funkcje stymulujące, głównie w odniesieniu do przedsiębiorców o różnym stopniu wielkości w tym przede wszystkim małych i średnich przedsiębiorstw. Konstruowane podatki muszą pobudzać do osiągania pozytywnych wyników ekonomicznych i finansowych, sprzyjać podejmowaniu działań przynoszących zyski z działalności gospodarczej.[16]

       Inaczej mówiąc, funkcja stymulacyjna stawia systemowi podatkowemu cel ekonomiczny, który w skali makro prowadzi do wzrostu gospodarczego, rozwoju produkcji proeksportowej, daje możliwość stawienia czoła konkurencji międzynarodowej. W systemie podatkowym istnieje wiele możliwości realizacji funkcji stabilizacyjnej, m.in. w drodze systemu zwolnień i ulg podatkowych. Dotyczyć one mogą ułatwień w dziedzinie inwestycji w tym głównie o przekroju proeksportowym. Odpowiednio ustalone ulgi i zwolnienia o charakterze gospodarczym powinny ponadto w takim stopniu motywować podatników do podejmowania lub zwiększania działalności gospodarczej, priorytetowej z punktu widzenia władzy państwowej, aby w przyszłości dzięki rozwojowi tych dziedzin osiągnąć wyższe wpływy do budżetu państwa.

      Wydaje się jednak, że konieczne jest oddziaływanie systemu podatkowego  na podmioty aby powiększenie rozmiarów działalności gospodarczej oznaczały istotne zwiększenie dochodów pozostających do ich dyspozycji. Jednostki te przy rozwijaniu swojej działalności nie mogą napotykać podatkowej bariery nieopłacalności.[17]

      Obecnie w literaturze przedmiotu można zaobserwować istotną tendencję do odchodzenia od analizy funkcji samego systemu podatkowego, ponieważ istnieje konieczność analizy całościowej polityki finansowej państwa, a ta nie jest jedynie prowadzona przez systemy podatkowe. Polityka finansowa, w tym także podatki, jeżeli jest prowadzona w kierunku wspierania wzrostu gospodarczego, może w ujęciu globalnym przeciwdziałać problemom bezrobocia, inflacji, niedostatecznych inwestycji, a także zmniejszania się tendencji produkcji proeksportowej i pogorszenia się cen eksportowo-importowych – Terms of Trade. Sam system podatkowy często nie jest w stanie rozwiązać istotnych zahamowań gospodarczych – potrzebna jest zintegrowana polityka finansowa i gospodarcza państwa.    

     Należy również podkreślić,  że ograniczanie wysokości i różnych rodzajów opodatkowania jest obecnie obserwowaną tendencją w światowych systemach gospodarczych. Dowodem tego jest fakt, że przewagę konkurencyjną nie tylko na rynku wewnętrznym, ale w warunkach konkurencji międzynarodowej, osiągają te państwa, które posiadają najbardziej ograniczone obciążenia podatkowe[18] (…)

1.2. Aktualny system podatkowy w Polsce

 

      W aktualnym systemie podatkowym istniejącym w Polsce który kształtował się w okresie po transformacyjnym wyróżnić można dwa rodzaje podatków:[19]

– podatki bezpośrednie,

– podatki pośrednie. (…)


[1] Brzeziński B., Dębowska – Romanowska T., Wójtowicz W., Prawo finansowe, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2008, s. 185

[2] Ziółkowska W., Finanse publiczne, teoria i zastosowanie, Wydawn. Wyższej Szkoły  Bankowej, Poznań 2002, s. 106

[3] Gajl N., Teorie podatkowe w świecie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 158

[4] Bolkowiak I., Polityka fiskalna w Polsce w latach 1990-1992, Instytut Finansów, Warszawa 2011, s. 14

[5] Wolański R., System podatkowy w Polsce, Oficyna a Wolters Kluwers Business, Warszawa, 2011, s. 29

[6] Ibidem, s. 18

[7] Majchrzycka-Guzowska, Finanse i prawo podatkowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007,            s. 75

[8] Wyszkowski A. , Podatki pośrednie i dochodowe w systemie podatkowym, Wydaw. Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2010, s. 31

[9][9] Gaudemet P.M. Monier, I. Finanse publiczne, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne Warszawa 2010,              s. 407

[10] Wyszkowski A. , Podatki pośrednie i dochodowe w systemie podatkowym , op. cit., s. 36

[11] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 roku Ordynacja podatkowa, Dz. U z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn.zm.

[12] Wolański R., System podatkowy w Polsce, op. cit., s. 23

[13] Znak (…) oznacza przerwę w przykładowym tekście zamieszczonym na tej stronie.

[14] Acocella N., Zasady polityki gospodarczej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 303

[15] Sztyber W.B., Zmiany i zróżnicowanie funkcji redystrybucyjnych finansów publicznych, „Ekonomista” Nr 6/2005

[16] Wolański R., System podatkowy w Polsce, op. cit., s. 31

[17] Majchrzycka-Guzowska, Finanse i prawo podatkowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 10

[18] Wyszkowski A. , Podatki pośrednie i dochodowe w systemie podatkowym , op. cit., s. 36

[19] Gajl. N., Modele podatkowe, Podatki pośrednie i inne formy obciążeń pośrednich, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2005, s. 22